Ebeveynler Ne Yapmalı?
“Biraz daha izlesin, ne olacak?”
Günümüzde ekranlar hayatımızın vazgeçilmez bir parçası haline geldi. Televizyon, tablet, telefon, bilgisayar derken çocuklar artık çok erken yaşlardan itibaren ekranla tanışıyor. Başta çizgi filmler, oyunlar ve eğitim uygulamalarıyla masum görünen bu ilişki, zamanla ekran bağımlılığına dönüşebiliyor.
Ekran bağımlılığı, sadece fazla zaman geçirmek değil; çocuğun ekran dışındaki yaşantılardan uzaklaşması, duygusal, sosyal ve bilişsel gelişiminin olumsuz etkilenmesi anlamına geliyor. Peki bu süreç nasıl başlıyor, çocuklarda ne gibi belirtiler veriyor ve bu durumla nasıl başa çıkılır?
Ekran Bağımlılığı Nedir?
Ekran bağımlılığı, çocuğun ekran başında geçirdiği zamanı kontrol edememesi ve ekran dışında yapılması gereken sorumluluklardan ya da sosyal ilişkilerden uzaklaşması durumudur. Bir çocuğun günde saatlerce ekran izlemesi tek başına bağımlılık anlamına gelmez. Ancak aşağıdaki davranışlar varsa, bir alarm çalıyor olabilir:
- Ekran süresi sınırlandırıldığında yoğun öfke, ağlama, saldırganlık
- Oyun dışında hiçbir şeyden keyif almama
- Yemek, uyku, tuvalet gibi temel ihtiyaçları erteleme
- Sosyal ortamlarda bulunmaktan kaçınma
- Sadece ödül-ceza üzerinden ekran hakkı isteme
Çocukların Ekran Kullanımı Neden Arttı?
Ekranların çocuklar üzerindeki çekiciliği birçok faktörden kaynaklanıyor:
- Anında ödül döngüsü: Oyunlarda sürekli başarı hissi ve puan toplama mekanizması dopamin salgılanmasını tetikler.
- Görsel-işitsel uyarım: Renkli, hızlı ve sesli içerikler çocuk beyninde yoğun uyarı oluşturur.
- Pasif rahatlama aracı: Çocuklar sıkıldıklarında ya da duygularını düzenleyemediklerinde ekranlara yönelir.
Ayrıca ebeveynlerin yoğun yaşam temposu ve pandemi sonrası artan online öğrenme alışkanlıkları da bu süreci hızlandırmıştır.
Ekran Süresinin Çocuk Üzerindeki Olumsuz Etkileri
1.Duygusal Gelişim:
Aşırı ekran kullanımı, çocuğun duygularını fark etme ve ifade etme becerisini zayıflatır. Ekran, çocuğun sıkıldığı veya üzüldüğü anlarda bir kaçış yolu olur.
2. Sosyal Beceriler:
Gerçek etkileşimden uzak kalan çocuk, empati kurmakta, sıra beklemekte ve çatışma çözümünde zorlanır. Özellikle okul öncesi dönemde ekran süresinin fazlalığı, akran ilişkilerini olumsuz etkileyebilir.
3. Dikkat ve Odaklanma:
Hızlı geçişli içeriklere alışan beyin, daha yavaş ilerleyen kitap okuma, derse odaklanma gibi süreçlerde zorlanır. Dikkat eksikliği tanısı alan çocuk sayısında artış gözlenmektedir.
4. Uyku Sorunları:
Yatmadan önce ekran kullanımı, melatonin salgısını baskılayarak uykuya geçişi zorlaştırır. Bu da davranış problemlerine ve akademik performansta düşüşe yol açabilir.
5. Fiziksel Etkiler:
Hareketsiz yaşam, duruş bozuklukları, göz kuruluğu ve obezite riskinde artışa neden olur.
Ebeveynler Ne Yapabilir?
Tamamen ekranları hayatımızdan çıkarmak gerçekçi değil. Ancak bilinçli ekran kullanımı mümkün ve gereklidir. Dikkat edilmesi gerekenler:
1. Ekran Süresine Sınır Koyun
- 2 yaş altı: Mümkünse sıfır ekran.
- 2–5 yaş: Günlük en fazla 1 saat, ebeveyn eşliğinde.
- 6 yaş ve üzeri: Günde 1–2 saat arasında, kaliteli içeriklerle sınırlı.
2. Ekranı Ödül veya Ceza Olarak Kullanmayın
“Yemeğini yersen tablet oynayabilirsin” demek, ekranı olduğundan daha cazip hale getirir. Bu da çocukta ekranın ödül olduğu inancını pekiştirir.
3. Model Olun
Çocuklar söyleneni değil, gördüklerini yapar. Ebeveyn olarak siz de yemek yerken, sohbet ederken ya da dinlenirken ekran kullanımına dikkat etmelisiniz.
4. Alternatif Aktiviteler Sunun
Boş zamanlarında sadece ekran değil; kutu oyunları, açık hava etkinlikleri, yaratıcı sanat çalışmaları gibi alternatifler sunmak çocuğun seçimlerini etkiler.
5. Ekran Kullanımını Ortak Alanlarda Yapın
Çocukların ekranı yalnız başına, odasında ve kulaklıkla izlemesi kontrolü zorlaştırır. Ortak alanda ve birlikte içerik izlemek, ekran deneyimini daha sağlıklı hale getirir.
6. “Dijital Detoks” Günleri Planlayın
Belirli günleri “ekransız gün” olarak belirleyin. Bu günlerde ailenin tüm üyeleri ekranlardan uzak kalarak birlikte vakit geçirir. Bu hem çocuk hem de aile bağı için çok kıymetlidir.
Ne Zaman Uzman Desteği Alınmalı?
Eğer çocukta ekranın dışında herhangi bir şeye ilgi kalmadıysa, agresyon artmışsa, sosyal ilişkiler bozulmuşsa ve ekran süresi azaltılamıyorsa bir çocuk psikoloğuna başvurmak uygun olur. Bu noktada sadece çocuğu değil, tüm aile sistemini birlikte ele almak gerekir.
PSİKOLOG MELEK NUR ÜNSAL